Bitwa pod Saint-Eustache, Polacy i pseudo-Polacy (1837)

Historia Kanady Series lip 17, 2012 at 4:00 am

14 grudnia 1837 roku stoczono decydującą bitwę pomiędzy kanadyjskimi rebeliantami a siłami brytyjskimi. Po zwycięskiej bitwie pod Saint-Charles Brytyjczycy przygotowywali się do rozbicia ognisk rebelii wokół Saint-Benoît i Saint-Eustache. Brytyjski dowódca, John Colborne, zebrał 1.280 żołnierzy z pułków Royal Scots, 32 piechoty i sformował nowy, 83 pułk piechoty, wspierany przez 220 lokalnych ochotników dowodzonych przez Polaka z pochodzenia – Maximiliena Globensky’ego.

Obrona kościoła w Saint-Eustache

Siły rebeliantów liczyły w czasie walki ok. 200 ludzi, słabo uzbrojonych, dowodzonych przez Jean-Olivier Chéniera i Amury Giroda. Colborne przed bitwą otoczył wieś, w której znajdowali się powstańcy, a jego żołnierze w czasie bitwy stopniowo posuwali się w jej głąb. Jednym z punktów oporu był zlokalizowany we wsi kościół, który Brytyjczycy zdobyli ostatecznie po trwającej 4 godziny bitwie.

Dowódca powstańców z bitwy pod Saint-Eustache, Jean-Olivier Chénier bronił się ze swoimi ludźmi w miejscowym kościele i został zabity przez brytyjskich żołnierzy podczas ucieczki z podpalonego przez nich budynku.

Walczący po drugiej stronie jako dowódca ochotników płk Globensky (syn słynnego polskiego imigranta, lekarza Augusta Globensky’ego, oficjalnie pierwszego imigranta w Kanadzie polskiego pochodzenia) sam dokonywał ich zaciągu. Po zwycięstwie otrzymał rozkaz pozostania w Saint-Eustache i utrzymania porządku. Zmarł tam 30 lat później, a za zasługi jego rodzina została doceniona przez państwo. W 1875 roku jego syn, Charles Auguste Maximilien Globensky, został członkiem Parlamentu Kanady.

August F. Globensky

Mieliśmy również rodaków po stronie powstańców. Pułkownik Ferdinand-Alphonse Oklowski walczył na czele powstańców w bitwie pod Lacolle z 6-7 listopada 1838 roku. Zwyciężył w pierwszym starciu ale przegrał finałową konfrontację nazajutrz.

Warto przy okazji wspomniećo jeszcze jednej postaci. Powstańców w Górnej Kanadzie wspierały działające w USA irlandzkie loże strzeleckie “Hunter’s Lodges”, które zorganizowały kilka wypraw zbrojnych przez granicę. Największą była akcja, którą dowodził Nils von Schoultz, Fin podający się za Polaka (jako Mikołaj Gustaw Szulc) i przez to przez lata uznawany za bohatera Polonii kanadyjskiej, ostatnio jakby mniej, gdy historycy wykryli jego oszustwo.

W październiku 1838 Schoultz prowadził obronę starego wiatraka Windmill Point. Jego oddział (około 200 osób) został pokonany i rozbrojony przez wojska brytyjskie i milicję kanadyjską, a on sam i inni dowódcy zostali postawieni przed sądem. Obrońcą był John MacDonald, przyszły premier Kanady, ale mimo jego starań zapadło 9 wyroków śmierci. 8 grudnia 1838 Schoultz został powieszony.

Udający Polaka - Nils Von Schoultz

Początkowo jego osoba spotykała się z potępieniem polskiej emigracji, uznającej go za szpiega carskiego. Z czasem opinia ta zmieniała się, a Schoultz zyskał nawet status legendy polskiej emigracji w Kanadzie, potwierdzaną w literaturze historycznej i pięknej (m.in. przez Arkadego Fiedlera w „Kanada pachnąca żywicą”).

W 100-lecie bitwy o wiatrak 1 lipca 1938 odbyły się uroczystości rocznicowe w Windmill Point, z udziałem premiera Kanady Williama Lyona Mackenziego Kinga i polskiego konsula generalnego w Ottawie Jana Pawlicy; odsłonięto wówczas tablicę pamiątkową ku czci Schoultza oraz dwóch Polaków, uczestników powstania listopadowego, również straconych za udział w rebelii 1838 (Ernesta Berenda i Jana Okońskiego).

Nowsze badania historyków wykluczyły polskie pochodzenie Schoultza, co spotkało się z niechętnym przyjęciem działaczy polonijnych.

 

Dziedzictwo rebelii

W rezultacie upadku rebelii nastąpiły liczne aresztowania i prześladowania patriotów. W Górnej Kanadzie skazano na śmierć dwie osoby, w Dolnej – 99 osoby otrzymały wyrok śmierci, 58 osób zesłano do kolonii karnych w Australii.

W kolejnym roku rebelia odżyła. Przywódcy kierujący nią z terenu USA zdołali zmobilizować pewne siły, które ponownie zostały spacyfikowane przez Brytyjczyków. Nie upłynął jednak rok, kiedy władze brytyjskie ogłosiły amnestię i pozwoliły powstańcom na powrót do kraju.

Obie rebelie miały wielkie znaczenie w kształtowaniu mitologii kanadyjskiej. Praktycznie wszystkie działające w Kanadzie partie polityczne od partii konserwatywnej do partii komunistycznej odwołują się do tradycji rebeliantów: partia konserwatywna wywodząca się bezpośrednio z “odpowiedzialnego rządu” dyskretnie popierającego rebeliantów; partia liberalna wywodząca się bezpośrednio z politycznych kontynuatorów rebelii; partie socjalistyczne odwołujące się do radykalizmu społecznego rebelii; wreszcie partia komunistyczna widząca w niej rewolucję proletariacką.

Był okresem kształtowania się nowoczesnego systemu parlamentarnego. Dwie partie, które wtedy powstały są jedynymi, które sprawowały władze w Kanadzie, na poziomie federalnym do czasów współczesnych. Konserwatywna Partia Kanady wyewoluowała z dwóch elitarnych ugrupowań Family Campact, w Zachodniej Kanadzie i Château Clique we Wschodniej. Liberalna Partia Kanady powstała na bazie szeregu radykalnych i reformistycznych (niektóre z nich wywodziły się z kręgów rebelianckich) takich jak The Grits lub Rouges.

Po opisywanych powyżej wydarzeniach nastąpiło pół wieku spokoju, aż do ataku… Irlandczyków na Kanadę, o czym w kolejnym odcinku.

Tomasz Piwowarek