Upamiętnienie szarży pod Rokitną

Polacy w Kanadzie Series paźd 9, 2014 at 9:10 am

zz szarza3 Odznaka II BrygadyAPEL DO POLONII

w sprawie upamiętnienia szarży pod Rokitną 1915-2015

W Roku Czynu Niepodległościowego, w setną rocznicę Wymarszu ku Wolności powstała w Polsce inicjatywa upamiętnienia miejsca najsłynniejszej bitwy kawalerii polskiej w I wojnie światowej. Jest to pole szarży pod Rokitną (obecnie Ukraina).

Szarża wykonana przez 2 szwadron ułanów II Brygady Legionów Polskich miała miejsce 13 czerwca 1915 roku. W setną rocznicę tej wiekopomnej szarży, 13 czerwca 2015 roku, odbędzie się na polu bitwy uroczyste odsłonięcie pomnika wszystkich poległych pod Rokitną ułanów i legionistów II Brygady.

Wykonania budowy pomnika podjął się Komitet Budowy Pomnika pod Rokitną, zawiązany w Polsce pod przewodnictwem st. inspektora Związku Strzeleckiego Romana Chandohy i dr Jerzego Bukowskiego z Porozumienia Organizacji Kombatanckich i Niepodległościowych w Krakowie. Równocześnie w Kanadzie powstał Kanadyjski Komitet Budowy Pomnika pod Rokitną w składzie Jerzy Jatczak, Jerzy Czartoryski, Maciej Jabłoński i Piotr Jakubiak. Zadaniem kanadyjskiego Komitetu jest finansowe wsparcie budowy.

Zwracamy się do całej Polonii, bez względu na poglądy, o wsparcie tej pięknej idei przez dokonywanie drobnych nawet wpłat. Beneficiary Account Number 70136 0015016, Beneficiary: Polish National Unity, 16 Hillview Road, Nepean, Ontario, Canada, K2H 5G5. Beneficiary Bank: The Bank of Nova Scotia, 1966 Robertson Road, Nepean, Ontario, Canada, K2H 5B9, SWIFT code: NOSCCATT, Canadian Clearing Code: CC000270136, tytuł wpłaty Pomnik pod Rokitną lub przez wystawianie czeków na Friends of Catholic University of Poland (ofiarodawcy wpłacający ponad $25 otrzymają zaświadczenia podatkowe) z dopiskiem u dołu (memo) Pomnik pod Rokitną wysyłanych na adres: Piotr Jakubiak, 3189 Quail Drive, Ottawa, Ontario, Canada, K1T 1T9.

Wpłaty można również dokonywać bezpośrednio na konto w Polsce:

Bank BPS S.A. kod SWIFT: POLUPLPR

Account numer: 69 9591 0004 2001 0000 5119 0001

Beneficiary: ZW. STRZEL. STRZELEC – OSW, ul. Wojska Polskiego 20, 55-100 TRZEBNICA , WROCŁAW, POLAND

Kanadyjski Komitet Budowy Pomnika pod Rokitną

Bitwa pod Rokitną

13 czerwca 1915 roku 2. szwadron ułanów Legionów Polskich wykonał wiekopomną szarżę na poczwórne okopy rosyjskie na polach wsi Rokitna w Besarabii. Warto w Roku Czynu Niepodległościowego zastanowić się, jakie było znaczenie tego czynu wojennego, jednego z najbardziej symbolicznych w naszej historii. Poległo 15 ułanów. Czy tak mała, szczególnie w skali I wojny światowej, bitwa może stanąć w jednym szeregu obok Kircholmu, Kłuszyna, Wiednia?

zz szarza4 Ułan 2 pułku

Ułan 2 pułku

Kiedy w 1914 roku I Brygada Piłsudskiego walczyła o wyzwolenie Królestwa Polskiego, II Brygada Legionów broniła Węgier i Bukowiny. Dla strzelców I Brygady 6 sierpnia 1914 roku oznaczał nie tylko początek wojny, ale też dzień przekroczenia granicy imperium rosyjskiego, atak na Rosję. Szli wyznaczać granice Polski. Żołnierzom II Brygady nie było dane przeżycie takiego momentu w roku 1914. Swoje pierwsze walki toczyli na ziemiach cesarstwa austro-węgierskiego i to na dalekich – w ich odczuciu – tyłach. Nad granicą nieprzyjacielską znaleźli się dopiero w kwietniu 1915 roku, kiedy przewieziono ich na linię frontu, w rejon Czerniowiec. W skład II Brygady wchodził 2. i 3. pułk piechoty Legionów, dwie baterie artylerii oraz 2. i 3. szwadron ułanów, tworzące dywizjon ułanów rotmistrza Zbigniewa Dunin-Wąsowicza, prawnuka Mikołaja Dunin-Wąsowicza, uczestnika Somosierry.

zz szarza1

Pole bitwy

Sprawą niezwykle istotną dla zrozumienia całej doniosłości zwycięstwa pod Rokitną jest podział polityczny tych ziem w czasach poprzedzających I wojnę światową. Otóż Bukowina była krajem austriackim, połączonym administracyjnie z Galicją czyli Małopolską. Besarabia była historycznie częścią Mołdawii, zagarniętą przez Rosję jeszcze w roku 1812, obecnie od dawna krajem cesarstwa rosyjskiego. Granica między Bukowiną a Besarabią była więc granicą między Austro-Węgrami a Rosją. Ponieważ obie prowincje leżały poza granicami Galicji, ich rozgraniczenie państwowe bywało przez Polaków czasami błędnie określane. Ignorancja w sprawie przebiegu granic lub celowe jej przemilczanie mogło być jedną z przyczyn skutecznego zatarcia historycznego znaczenia szarży pod Rokitną.

II Brygada wzięła udział w ofensywie austriackiej znad Prutu na początku czerwca 1915 roku i w ciągu kilku dni stoczyła szereg bitew i potyczek (Witelówka, Łużany, Szubraniec, Zadobrówka i Szancen). 11 czerwca legioniści dotarli do wschodniego krańca Bukowiny, do granicy rosyjskiej. Na odcinku frontu, obsadzonym przez legionistów, granicę między Austro-Węgrami i Rosją stanowiła rzeczka Rokitnianka (Rokitna), płynąca z północy na południe. Po stronie austro-węgierskiej (zachodniej) znajdowała się wieś Rarańcza (obecnie Ridkiwci, ukr. Рідківці), po stronie rosyjskiej (wschodniej), tuż za rzeczką, wieś Rokitna (rum. Răchitna, ukr. Рокитнe). Od rana 13 czerwca piechota 2. i 3. pułku próbowała przejść rzeczkę i zaatakować pozycje rosyjskie w Rokitnie. Udało się to częściowo na północnym (lewym) skrzydle, jednak silny ogień rosyjski z okopów na wzniesieniu za wsią powstrzymał dalsze natarcie. Legioniści zalegli na skraju wsi i znaleźli się w bardzo ciężkim położeniu, tym bardziej, że sąsiednie oddziały austro-węgierskie nie posuwały się naprzód.

Wojciech  Kossak, Dunin Wąsowicz w szarży pod Rokitnem

Wojciech Kossak, Dunin Wąsowicz w szarży pod Rokitnem

W tej sytuacji, w samo południe 13 czerwca 1915 r., szef sztabu Brygady, kpt. Vagas, wydał rotmistrzowi Wąsowiczowi rozkaz zaatakowania okopów rosyjskich kawalerią. Wąsowicz poprowadził dywizjon od folwarku Bucz na północ, skręcił na wschód, aby obejść wieś dużym łukiem od północy, po przekroczeniu rzeczki pozostawił 3. szwadron w rezerwie na skraju wsi, wydzielił jeszcze patrol do rozpoznania lasku na lewo, a sam na czele 2. szwadronu skręcił w prawo za wsią, minął okopy 3. pułku i koło wiatraka ruszył do szarży. Do umocnień rosyjskich było jeszcze około 1 km.

Cztery odrutowane, kryte okopy znajdowały się na niewielkich wzniesieniach za wsią, prostopadle do głównej drogi przez wieś, jeden od drugiego w odległości około 500 metrów. Za ostatnią, główną linią okopów, w rejonie wzgórza Mohiła, znajdowały się stanowiska artylerii rosyjskiej. W szarży brało udział 63 ułanów, uzbrojonych jedynie w szable. (Lance nigdy nie zostały wprowadzone na uzbrojenie w Legionach, karabinki zaś w czasie szarży tylko przeszkadzały). Pierwszy okop był opuszczony, ale z drugiego i trzeciego przywitały ich salwy karabinów piechoty i karabinów maszynowych. Otworzyła też celny ogień artyleria rosyjska i – niestety – austriacka. Ułani pędzili więc na pewną śmierć. Piętnastu padło zabitych na polu chwały, między nimi rotmistrz Wąsowicz, ośmiu zaginęło lub dostało się do niewoli. Reszta została na pobojowisku ciężko ranna, potłuczona przez padające konie. Straty bezpowrotne powiększa kilku ułanów, którzy umarli potem z ran.

Do czwartej linii okopów dotarło tylko sześciu ułanów, widzieli już stanowiska rosyjskich armat, ale nie mieli siły na kontynuowanie szarży. Przejechali przed okopami nieprzyjaciela pod ogniem, skręcając w prawo, do wsi. Tam, nad rzeczką zbierali się też ranni, którzy zdołali dojść piechotą z pobojowiska.

zz szarza2 Odznaka 2 pułku ułanów

Odznaka 2 pułku ułanów

Szarża 2. szwadronu na błoniach Rokitny trwała 13 minut, przeszła przez 3 okopy rosyjskie, które zostały więc zdobyte, ale nie opanowane z powodu braku współdziałania piechoty. Fakt, że umocnienia rosyjskie nie zostały zajęte natychmiast po szarży (a także strata prawie całego szwadronu), był zaraz po bitwie, a także długo potem (szczególnie po II wojnie) wykorzystywany do poparcia twierdzenia, że szarża była nieudana, niepotrzebna, szaleńcza, rzekomo wręcz szkodliwa dla sprawy polskiej.

Prawda jest zupełnie inna. Szarża była udana, zwycięska, chociaż okupiona bolesnymi stratami. Wieś Rokitna została zajęta przez piechotę już w czasie szarży, a umocnienia rosyjskie za wsią były zajęte następnego ranka, kiedy Rosjanie je opuścili. Szarża spowodowała przełamanie frontu i umożliwiła natarcie polskie w głąb Besarabii.

zz szarza3 Odznaka II Brygady

Odznaka II Brygady

Jeżeli chodzi o straty bezpowrotne szwadronu, to nie odbiegały one od przeciętnych strat w czasie tego rodzaju szarży, porównywalne do Somosierry. Nie były możliwe do uniknięcia i, co najważniejsze, były bardzo małe w liczbach bezwzględnych (15 poległych) w stosunku do wielkości osiągniętego celu i całości sił zaangażowanych w bitwie (cała Brygada po stronie polskiej).

Rotmistrz Wąsowicz bardzo dbał o swoich żołnierzy, nigdy nie narażał na szwank ich życia bez wyraźnej potrzeby, zawsze oszczędzał „ich szable i konie”. Również 13 czerwca sprzeciwił się decyzji przeprowadzenia szarży kawaleryjskiej na okopy bronione przez karabiny maszynowe i artylerię. Jednak kpt. Vagas powtórzył rozkaz. Był przełożonym rotmistrza, wydawał tego dnia rozkazy w imieniu dowódcy Brygady. W tej sytuacji polskiemu dowódcy nie pozostało nic innego do zrobienia, jak zasalutować, wsiąść na konia i poprowadzić ułanów do ataku. Wiedział, że uczestnicy szarży polegną, toteż następne rozkazy wydawał tak, żeby zachować przy życiu jak największą ilość żołnierzy, zachować swój dywizjon, który był całą kawalerią II Brygady, połową sił całej ówczesnej kawalerii polskiej.

Pomnik na Cmentarzu Rakowickim

Pomnik na Cmentarzu Rakowickim

Trzeciemu szwadronowi rozkazał stać „w rezerwie” na skraju Rokitny. Z pozostałych sił (drugiego szwadronu) wydzielił jeszcze 9 ułanów pod dowództwem wachmistrza Stanisława hrabiego Rostworowskiego do przeprowadzenia patrolu w kierunku lasu na lewo od drogi. Wyznaczył ich po nazwisku, aby byli żyjącymi świadkami zdarzenia. Ci ludzie nie mogli już wziąć udziału w szarży, do której ruszył natychmiast na czele szwadronu. Byli uratowani od śmierci, zostali tylko świadkami bohaterskiej śmierci swoich kolegów i samego rotmistrza.

Wąsowicz postąpił dokładnie tak, jak powinien postąpić wzorowy dowódca: wykonał zadanie najlepiej, jak można było i równocześnie oszczędził tak wielu swoich żołnierzy, jak tylko mógł. Dla przebiegu i wyniku szarży nie miało znaczenia, czy brał w niej udział jeden szwadron czy dwa. Jedyną różnicą mogłyby być tylko o wiele większe straty. Podziału sił dywizjonu rotmistrz dokonał świadomie, zgodnie z regulaminem i sumieniem dowódcy.

Pogrzeb poległych ułanów

Pogrzeb poległych ułanów

Bezpośrednim skutkiem szarży było całkowite złamanie morale Rosjan i ich wycofanie się z zajmowanych pozycji. Tak więc szarża była zwycięska nawet w realnym znaczeniu taktycznym. Przyniosła wynik, którego nie mogły dać długotrwałe wysiłki licznych pułków polskich, węgierskich i austriackich: wieś została zajęta, co umożliwiło natarcie w głąb terytorium rosyjskiego.

Jednak jeszcze większe, wręcz nieporównywalne znaczenie miała ta szarża dla morale II Brygady i całego narodu polskiego. Oto wreszcie II Brygada dokonała czynu, który był bezpośrednim udziałem I Brygady już 6 sierpnia ubiegłego roku: uderzyła na Rosję i przeszła jej granicę. Z tego wiekopomnego, symbolicznego znaczenia szarży doskonale zdawał sobie sprawę Wąsowicz, kiedy krzyknął „Dla polskiej kawalerii nie ma przeszkód!” i przeskoczył graniczną rzeczkę. To nie dwumetrowej szerokości strumyk stanowił przeszkodę. On był granicą rosyjską, za którą stała cała potęga niezwyciężonego dotąd imperium. Przeszkoda była wyłącznie moralna: chodziło o pokonanie lęku, który dotąd trzymał w zniewoleniu wielką część społeczeństwa polskiego.

W czasie pogrzebu poległych, w dwa dni później, wachmistrz Stanisław Sokołowski, prawnuk wachmistrza Sokołowskiego spod Somosierry, powiedział: „Poszli na okopy, by krwią podpisać miłość Ojczyzny. Niech wiedzą wszyscy – wszyscy – wrogowie Polski, do jakich czynów żołnierz-Polak jest zdolny.” Podkreślił dwa razy słowo wszyscy, nadając mu przez to kluczowe znaczenie: nie tylko nieprzyjaciel, ale i obecny czasowy „sprzymierzeniec”. Podobnie kilkadziesiąt lat później postąpił św. Jan Paweł II, kiedy w Warszawie powtórzył słowa „Tej ziemi”.

To przesłanie trafiło natychmiast do podzielonego liniami frontu narodu: w ciągu paru dni wiadomość dotarła do Krakowa, Warszawy, Poznania i Wilna i wywołała niespotykany dotąd, entuzjastyczny odzew. W ciągu kilku miesięcy 1915 roku ukazało się ponad 100 wierszy, broszur i artykułów o bitwie. W ciągu następnych lat ukazały się setki wypowiedzi prasowych, analiz wojskowo-historycznych, utworów literackich, dzieł sztuki na temat Rokitny. Ustanowiono Krzyż Rokitniański, którym udekorowano wszystkich uczestników szarży i wybito medale pamiątkowe. To wszystko w warunkach braku własnej państwowości. Bitwa została natychmiast porównana do Somosierry, a w przyszłości miała być porównana do Monte Cassino w „Czerwonych makach”: „Runęli przez ogień straceńcy, niejeden z nich dostał i padł, jak ci z Samosierry szaleńcy, jak ci spod Rokitny sprzed lat”.

W okupowanej przez komunistów Polsce zmieniono w tym tekście słowo Rokitna na Racławice, próbując nawet w ten sposób całkowicie zatrzeć pamięć Polaków o zwycięskiej szarży.

Rotmistrz Zbigniew Dunin-Wąsowicz

Rotmistrz Zbigniew Dunin-Wąsowicz

Dodajmy tylko, że o ile pod Somosierrą nieprzyjacielem byli Hiszpanie i zwycięstwo otwierało drogę tylko do Madrytu, o ile pod Monte Cassino nieprzyjacielem byli skazani na klęskę Niemcy i zwycięstwo otwierało drogę tylko do Rzymu, o tyle pod Rokitną nieprzyjacielem byli Rosjanie – najpotężniejszy zaborca, a zwycięstwo mogło otworzyć drogę do bardzo bliskiej Polski: przed Legionami stał otworem Chocim i Kamieniec.

Losy wojny chciały inaczej… Na niepodległość trzeba było czekać jeszcze trzy lata, a zanim przyszła, te same pola pod Rokitną były świadkiem jeszcze jednego epokowego czynu II Brygady Legionów – przejścia linii frontu w lutym 1918 roku.

Miejsca wielkich wydarzeń historycznych powinny być zaznaczone w terenie, aby kiedyś nasi wnukowie moli tam przyjść i przypomnieć sobie, o czym uczyli się w szkole, o czym śpiewali przy harcerskim ognisku. Wędrowcy docierają do Lasków, Krzywopłotów, Łowczówka, Rafajłowej, Kościuchnówki, Cecory, Kłuszyna i Smoleńska. Odwiedzają Kamieniec Podolski i Chocim. Patrzą na to samo niebo, w które patrzyli kiedyś umierający bohaterowie, patrzą na kwiaty, które wyrosły z ich krwi. Wszystkie ważniejsze pola bitew legionowych na terenie Polski i Ukrainy zostały upamiętnione, z wyjątkiem Rokitny. Nazwa ROKITNA znajduje sią na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, polegli ułani mają grobowiec na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, jednak samo miejsce bitwy nie jest w żaden sposób upamiętnione.

Strzelcy z Trzebnicy od kilku lat jeżdżą na Ukrainę, aby porządkować i odnawiać polskie cmentarze. Obecnie zdecydowali się postawić pod Rokitną pomnik godny czterdziestomilionowego narodu. Na polu szarży pod Rokitną stoją zrujnowane kołchozowe chlewnie. Tę sytuację można zmienić. Jeżeli znajdzie się jeszcze kilku Polaków, którzy pomogą strzelcom z Trzebnicy, 15 czerwca 2015 na polach Rokitny stanie pomnik.

Piotr W. Jakubiak