{"id":123186,"date":"2020-10-29T09:44:55","date_gmt":"2020-10-29T13:44:55","guid":{"rendered":"http:\/\/bejsment.com\/?p=123186"},"modified":"2020-10-29T09:44:55","modified_gmt":"2020-10-29T13:44:55","slug":"zaduszkowe-wspominki-polskie-cmentarze-w-kanadzie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/2020\/10\/29\/zaduszkowe-wspominki-polskie-cmentarze-w-kanadzie\/","title":{"rendered":"Zaduszkowe wspominki – Polskie cmentarze w Kanadzie"},"content":{"rendered":"

\u015awi\u0119to Zmar\u0142ych. Dzie\u0144 pami\u0119ci. Czas refleksji… Kiedy zbli\u017ca si\u0119 ten dzie\u0144, zawsze wyci\u0105gam z szuflad i segregator\u00f3w setki zdj\u0119\u0107, najr\u00f3\u017cniejsze notatki, artyku\u0142y, wywiady oraz odkurzam opas\u0142y skoroszyt zatytu\u0142owany \u201eDOKUMENTACJA POLSKICH CMENTARZY W KANADZIE\u201d. Przegl\u0105dam. Czytam. Poddaj\u0119 si\u0119 zadumie…<\/strong><\/p>\n

Mocny Bo\u017ce, ile\u017c tych cmentarzy, ile grob\u00f3w, na kt\u00f3rych od dawna ju\u017c nikt nie zapala \u015bwieczek, nawet w Zaduszki! \u201eTu spoczywa Feliks Yantha…\u201d, \u201etu Albert Cashubec…\u201d, \u201etu spoczywa \u015b.p. Miko\u0142aj Kasprzyk\u201d, \u201eNowickie, Przedn\u00f3wki, Je\u017cowscy, Jurkowscy…\u201d Tysi\u0105ce, tysi\u0105ce… W prowincjach: Ontario, Manitoba, Saskatchewan, Alberta… Od Atlantyku po Pacyfik. A ka\u017cda mogi\u0142a – to wychod\u017aczy, tu\u0142aczy i jak\u017ce ci\u0119\u017cki polski los. Cz\u0119sto dramat, czasami tragedia. \u0141zy i t\u0119sknota. Za najbli\u017cszymi. Za czasem minionym. Za krajobrazami pozostawionymi w Ojczy\u017anie sk\u0105d wyw\u0119drowali do Kanady; z Kartuz, Lipienia, Tarnopola, Zbara\u017ca, Dobrowod\u00f3w…<\/p>\n

\"\"<\/a>

Polski ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz w Krakowie, Alberta<\/p><\/div>\n

Raport
\nPami\u0119tam sw\u00f3j pierwszy wyjazd \u201ew Kanad\u0119\u201d. By\u0142em w\u00f3wczas stypendyst\u0105 The Royal Canadian Geographical Society i dla tej presti\u017cowej organizacji w Kanadzie, opracowywa\u0142em dokumentacj\u0119: \u201eThe Polish Geographical Names in Canada\u201d, czyli \u201ePolskie nazwy geograficzne w Kanadzie\u201d.
\nNa pytanie przyjaci\u00f3\u0142: – Kiedy wr\u00f3cisz? – wzrusza\u0142em ramionami. – Mo\u017ce za miesi\u0105c, mo\u017ce za dwa? Wr\u00f3ci\u0142em po przesz\u0142o trzech, odwiedzaj\u0105c kilkana\u015bcie polskich osad w Manitobie, Saskatchewan, Albercie i przeje\u017cd\u017caj\u0105c w sumie 18,5 tysi\u0105ca kilometr\u00f3w. W Polonii, Wi\u015ble, Krakowie, Dobrowodach… zdaj\u0105c sobie spraw\u0119, \u017ce historia ka\u017cdej osady spoczywa na cmentarzu, zacz\u0105\u0142em odczytywa\u0107 j\u0105 z epitafi\u00f3w nagrobk\u00f3w. Wtedy te\u017c stwierdzi\u0142em, \u017ce tysi\u0105ce grob\u00f3w naszych wychod\u017ac\u00f3w jest ca\u0142kowicie zapomnianych, cz\u0119sto ju\u017c bezimiennych, i \u017ce nie da si\u0119 ich ocali\u0107. Niszczy je czas i brak ludzkiej pami\u0119ci. \u017be jedynym ich ratunkiem jest wykonanie dokumentacji fotograficznej i opisowej.
\nPo powrocie sporz\u0105dzi\u0142em: \u201eRaport o polskich cmentarzach w Kanadzie\u201d, na kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142o si\u0119 kilkaset fotografii oraz opis o stanie polskich cmentarzy w Kraju Klonowego Li\u015bcia (\u201eRaport…\u201d prezentowany by\u0142 w Ottawie, Montrealu, w Warszawie -Duszpasterstwo \u015arodowisk Tw\u00f3rczych oraz w Lublinie na KUL).
\nPisa\u0142em te\u017c w prasie polonijnej, \u017ce \u201echc\u0105c ocali\u0107 polskie cmentarze od zapomnienia, nale\u017cy dokona\u0107 spisu wszystkich polskich cmentarzy w Kanadzie oraz opracowa\u0107 ich dokumentacj\u0119 fotograficzn\u0105 i opisow\u0105…\u201d. \u017be \u201eutrwalenie i zachowanie dla przysz\u0142ych pokole\u0144 materialnych \u015bwiadectw \u017cycia naszych poprzednik\u00f3w to dow\u00f3d naszej kultury, nas \u017cyj\u0105cych, kultury b\u0119d\u0105cej cz\u0119\u015bci\u0105 tych samych korzeni, z kt\u00f3rych wyro\u015bli ONI…\u201d Etc.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Polonia, Manitoba<\/p><\/div>\n

Zdj\u0119cia i biogramy
\nApele te nie pozosta\u0142y bez echa. Opracowaniem dokumentacji polskich cmentarzy w Kanadzie zainteresowa\u0142 si\u0119 Kanadyjsko-Polski Instytut Badawczy, na czele z jej \u00f3wczesnym szefem Rudolfem Koglerem, kt\u00f3ry bardzo gor\u0105co zach\u0119ca\u0142 mnie do kontynuowania pracy. Wyruszy\u0142em wi\u0119c po raz drugi w tak zwany teren (przejecha\u0142em 9,5 tys. kilometr\u00f3w). P\u00f3\u017aniej po raz trzeci (11 tys. kilometr\u00f3w), ju\u017c nie sam – w wyje\u017adzie, kt\u00f3rego trasa wiod\u0142a przez p\u00f3\u0142nocne cz\u0119\u015bci Alberty, Saskatchewan i Manitoby – dzielnie sekundowa\u0142 mi i znosi\u0142 trudy wyprawy Czarek Stelmaszewski.
\nW sumie, w poszukiwaniu polskich cmentarzy w Kanadzie przejecha\u0142em 39 tys. kilometr\u00f3w (prawie obw\u00f3d kuli ziemskiej!). Wykona\u0142em dokumentacj\u0119 67 polskich cmentarzy, w tym szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 dokumentacj\u0119 \u201ekwatery polskiej\u201d w Saint-Sauveur w prowincji Quebec oraz najstarszego cmentarza w Wilnie na kanadyjskich Kaszubach. \u201eWykr\u0119ci\u0142em\u201d 347 rolek film\u00f3w, co r\u00f3wna si\u0119 8328 zdj\u0119\u0107!
\nDopiero teraz, patrz\u0105c z perspektywy lat zdaj\u0119 sobie spraw\u0119 z ilo\u015bci tego materia\u0142u. Do tego dochodz\u0105 zdj\u0119cia polskich ko\u015bci\u00f3\u0142k\u00f3w, archiwalia, biogramy ludzi (genera\u0142owie, dyplomaci, in\u017cynierowie, ludzie kultury i sztuki)… Pe\u0142ne teczki, segregatory, szuflady!
\nPrzed Zaduszkami odkurzam je, niczym zapomniane karty historii.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Najstarszy polski cmentarz w Kanadzie w Wilnie, Ontario<\/p><\/div>\n

Epitafia
\nz kaszubizmami
\nW 1858 roku przyby\u0142a do Kanady pierwsza zwarta grupa polskich osadnik\u00f3w. Kilkana\u015bcie rodzin z Kaszub – uciekinier\u00f3w przed pruskimi prze\u015bladowaniami. Zamieszkali w Ontario, gdzie nadano im ziemi\u0119. Tu za\u0142o\u017cyli osad\u0119 Wilno. Po latach, z ogromnym trudem – byli to przecie\u017c ludzie biedni, kt\u00f3rzy przywie\u017ali w swych tu\u0142aczych workach troch\u0119 ciuch\u00f3w i nadziej\u0119 na lepsze jutro – wybudowali ko\u015bci\u00f3\u0142ek pod wezwaniem \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki. Obok powsta\u0142 cmentarz.
\nDzisiaj, w tak zwanym \u201eKaszubskim tr\u00f3jk\u0105cie w Kanadzie\u201d, na cmentarzu w Wilnie, Barry\u2019s Bay, Round Lake Center coraz trudniej znale\u017a\u0107 epitafia tchn\u0105ce rodowitymi kaszubizmami. Ale jeszcze s\u0105 : \u201e Tu spociwa Franciszek Rekowski, urodzoni 1897-1923\u201d, \u201etu spoci wa Leon Kubiszewski\u201d, \u201eu rodzie\u0142 si\u0119\u201d, \u201estary 25 lat\u201d, \u201eprosien i o Zdrowa\u015b Maria\u201d… \u201e Tu spociwa Adam Ca\u0142ka urodzoni 1840, u mar 18 marca 1917\u201d. Trwaj\u0105, chocia\u017c na pop\u0119kanych nagrobkach, na zniszczonych krzy\u017cach.<\/p>\n

Dobry Polak i katolik
\nPo Kaszubach, na prze\u0142omie wiek\u00f3w ruszy\u0142y kolejne fale polskich osadnik\u00f3w \u201eza chlebem\u201d tworz\u0105c na kanadyjskiej prerii kilkadziesi\u0105t osad, takie jak Dobrowody, Kowal\u00f3wka, Tarnopol, Zbara\u017c, Komarno, Wis\u0142a, Krak\u00f3w, Polonia… Niestety, z czasem, kiedy zabrak\u0142o ju\u017c polskich pionier\u00f3w, bo jest czas \u017cycia i czas umierania, a kolejne pokolenia polskich farmer\u00f3w poprzenosi\u0142y si\u0119 do miast, pozosta\u0142y jedynie opustosza\u0142e ko\u015bci\u00f3\u0142ki i cmentarze. \u015awiadectwa obecno\u015bci tych, kt\u00f3rzy w ci\u0119\u017ckim trudzie k\u0142adli podwaliny pod dzisiejsze \u017cycie Kanady i Polonii kanadyjskiej.<\/p>\n

\u201e Tu spoczywa \u015bp. J\u00f3zef Moneta, urodzi\u0142 si\u0119 dnia 22.1.1865 – Buczacz – Tarnopol -Polska, zmar\u0142 dnia 18.1\/1.1941\u201d- inskrypcja ta widnieje na nagrobku, na polskim cmentarzu w Hadashville w prowincji Manitoba. Kto\u015b wypisa\u0142 j\u0105 czarn\u0105 farb\u0105, kt\u00f3ra przez lata pop\u0119ka\u0142a i wyp\u0142owia\u0142a… Obok w g\u0119stych, krzakach – po\u0142amane tablice, spr\u00f3chnia\u0142e krzy\u017ce i stary nagrobek, gdzie kilkadziesi\u0105t lat temu kto\u015b w b\u00f3lu (ojciec?, matka?), dr\u017c\u0105c\u0105 r\u0119k\u0105 po stracie ukochanej c\u00f3rki, wyry\u0142 w \u015bwie\u017cym betonie: \u201eJuzefa Benczarska \u017cy\u0142a liat 17\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Nagrobek na polskim cmentarzu w Beausejour, Manitoba<\/p><\/div>\n

W Polonii (Manitoba), gdzie na ko\u0144cu drogi, biegn\u0105cej zaraz za osad\u0105, otwiera si\u0119 krajobraz na ca\u0142\u0105 dolin\u0119 Huns – pochylone ze staro\u015bci krzy\u017ce i tablice nagrobne z epitafiami prostymi jak \u017cycie farmera, kt\u00f3ry poprzez sw\u0105 codzienn\u0105 ci\u0119\u017ck\u0105 prac\u0119 z preryjnych ugor\u00f3w stworzy\u0142 pszeniczny spichlerz Kanady, g\u0142osz\u0105: \u201e\u015aw. Pam. Tu spoczywa Franciszek Wabich, umar\u0142 9 lipca 1926, lat 65, Pozostawi\u0142 \u017con\u0119 J\u00f3zef\u0119, 4 c\u00f3rki\u201d, a pod spodem: \u201eDobry Polak i katolik\u201d. Wy\u017cej na zboczu doliny spoczywa: \u201eJ\u00f3zef Szucki, Ojciec 9 syn\u00f3w i 6 c\u00f3rek. Pomar 5 lipca 1956. Prosi o zdrowa\u015b Marya\u201d. Obok spoczywaj\u0105 prochy \u017cony: \u201eKatarzyna Szucka, Matka 6 c\u00f3rek i 9 syn\u00f3w…\u201d
\nGdzie c\u00f3rki si\u0119 dzisiaj podziewaj\u0105, gdzie synowie? Kt\u00f3\u017c to wie? Kog\u00f3\u017c by o to pyta\u0107, gdy drzwi miejscowego ko\u015bci\u00f3\u0142ka, pod wezwaniem \u015bw. Jadwigi otwierane s\u0105 tu od \u201ewielkiego dzwonu\u201d?
\nW Ladywood (Manitoba), przyczepiona do cmentarnej bramy dykta, pomalowana kiedy\u015b na czarno ze srebrnymi literami, wita po polsku wersetem: \u201eCzym ty jeste\u015b, ja by\u0142em, czym ja jestem, ty b\u0119dziesz\u201d. Za bram\u0105 \u2013 cmentarz. Od frontu nagrobki \u015bwie\u017ce, zadbane. Dalej w tyle, w krzakach, w\u015br\u00f3d g\u0142og\u00f3w, dzikiej r\u00f3\u017cy i zielska \u2013 najstarsze, pierwszych polskich osadnik\u00f3w z polskimi epitafiami. Odczytuj\u0119 ich nazwiska: Burzmi\u0144scy, Polkowscy, Trojanowscy, Lachowscy, Modrzejewscy, Przedn\u00f3wki… \u201eTu spoczywa \u015b.p. Agnieszka Szajewska urod. 11stycznia 1862, um\u2026 2 lipca 1929. Niech jej ta obca ziemia lekka b\u0119dzie\u201d. \u201eTu spoczywa J\u00f3zef Mazur ur. w Suchowoli, pow. Brody r.1885, um. 1926\u201d.
\nTakie i podobne epitafia, najcz\u0119\u015bciej po polsku, chocia\u017c cz\u0119sto z b\u0142\u0119dami, spotyka si\u0119 na wiejskich cmentarzykach w preryjnych prowincjach Kanady. W osadach, gdzie przed laty mieszkali pierwsi polscy osadnicy, gdzie wznosili chaty i ziemianki, gdzie siali i orali, zbierali plony, gdzie w pobliskim ko\u015bci\u00f3\u0142ku, kt\u00f3ry w\u0142asnor\u0119cznie wybudowali, wznosili mod\u0142y i \u015bpiewali: Bo\u017ce co\u015b Polsk\u0119…\u201d, gdzie rodzili si\u0119 i umierali.<\/p>\n

***<\/p>\n

Cmentarze \u2013 to historia danej osady i najbli\u017cszych okolic, a dla nas mieszkaj\u0105cych poza Polsk\u0105, to dzieje wychod\u017astwa, a krzy\u017c, nagrobek na polskim cmentarzyku \u2013 to ksi\u0119ga, z kt\u00f3rej czyta si\u0119 zamkni\u0119te karty \u017cycia cz\u0142owieka, jego dni, tygodnie, miesi\u0105ce… Jego rado\u015bci i smutki.
\nNiechaj odpoczywaj\u0105 w Pokoju, a Ziemia Kanadyjska im lekk\u0105 b\u0119dzie…
\nTekst i zdj\u0119cia:
\nStanis\u0142aw Stolarczyk<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u015awi\u0119to Zmar\u0142ych. Dzie\u0144 pami\u0119ci. Czas refleksji… Kiedy zbli\u017ca si\u0119 ten dzie\u0144, zawsze wyci\u0105gam z szuflad i segregator\u00f3w setki zdj\u0119\u0107, najr\u00f3\u017cniejsze notatki, artyku\u0142y, wywiady oraz odkurzam…<\/p>\n","protected":false},"author":700,"featured_media":123192,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26],"tags":[],"class_list":["post-123186","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-polacy-w-ontario"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/123186","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/700"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=123186"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/123186\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":123193,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/123186\/revisions\/123193"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/123192"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=123186"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=123186"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=123186"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}