{"id":252263,"date":"2026-09-15T06:41:52","date_gmt":"2026-09-15T10:41:52","guid":{"rendered":"https:\/\/bejsment.com\/?p=252263"},"modified":"2026-09-15T06:41:52","modified_gmt":"2026-09-15T10:41:52","slug":"ekran-zabil-umiejetnosc-czytania-ze-zrozumieniem-jak-mozg-adaptuje-sie-do-srodowiska-cyfrowego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/2026\/09\/15\/ekran-zabil-umiejetnosc-czytania-ze-zrozumieniem-jak-mozg-adaptuje-sie-do-srodowiska-cyfrowego\/","title":{"rendered":"Ekran zabi\u0142 umiej\u0119tno\u015b\u0107 czytania ze zrozumieniem: jak m\u00f3zg adaptuje si\u0119 do \u015brodowiska cyfrowego"},"content":{"rendered":"
\"\"

Dw\u00f3ch uczni\u00f3w pracuje na komputerach w bibliotece szko\u0142y \u015bredniej<\/p><\/div>\n

Raport PISA pokazuje problemy z koncentracj\u0105 i uwag\u0105, ale nie dotycz\u0105 one tylko nastolatk\u00f3w.<\/strong><\/p>\n

Bardzo z\u0142e wyniki najnowszego raportu PISA<\/a> mo\u017cna opisa\u0107 akronimem TL;DR.<\/p>\n

TL;DR to skr\u00f3t z angielskiego \u201eToo Long; Didn\u2019t Read\u201d i oznacza tekst, kt\u00f3ry jest za d\u0142ugi, by go przeczyta\u0107. W internecie prawie wszystko jest TL;DR. Ten tekst te\u017c jest. Je\u015bli czytasz go na telefonie, prawdopodobnie nie sko\u0144czysz. To, co liczy si\u0119 teraz, to nie tre\u015b\u0107, nie czytelnik, ale forma. To w\u0142a\u015bnie pokazuj\u0105 wiele bada\u0144. Elektroniczne urz\u0105dzenia sprawiaj\u0105, \u017ce poruszamy si\u0119 szybko z jednej informacji na drug\u0105 i nie mamy czasu na przemy\u015blenie czy zrozumienie. Nasza koncentracja jest os\u0142abiana. Uszkadza to niekt\u00f3re neuronowe obwody, ale tworzy te\u017c nowe. Raport PISA pokazuje ten problem, ale nie dotyczy tylko nastolatk\u00f3w: wszyscy jeste\u015bmy w tej samej sytuacji.<\/p>\n

Ladislao Salmer\u00f3n,<\/a> profesor Psychologii Rozwojowej na Uniwersytecie w Walencji, bada\u0142 przez 20 lat wp\u0142yw ekranu na czytanie. M\u00f3wi, \u017ce dzisiejszy problem ma g\u0142\u0119bokie korzenie. \u201eTo jest pierwsze pokolenie, kt\u00f3re dorasta\u0142o w \u015bwiecie cyfrowym\u201d – m\u00f3wi. Nawet je\u015bli rodzice nie dali im kom\u00f3rek od ma\u0142ego, urz\u0105dzenia elektroniczne kszta\u0142towa\u0142y ich rozw\u00f3j. \u201eJako rodzice, kiedy\u015b du\u017co wi\u0119cej si\u0119 bawili\u015bmy z niemowl\u0119tami\u201d – m\u00f3wi ekspert. Bawili\u015bmy si\u0119 z nimi, rozmawiali\u015bmy z nimi,<\/a> nawet je\u015bli nie rozumieli\u015bmy co m\u00f3wimy. \u201eTo pomaga w rozwijaniu umiej\u0119tno\u015bci rozmawiania, fonologii, modulacji d\u017awi\u0119k\u00f3w… To subtelne, niewidoczne umiej\u0119tno\u015bci, kt\u00f3re uwa\u017cali\u015bmy za oczywiste. Zadawali\u015bmy impulsy intuicyjne i spontaniczne; ale ju\u017c tego nie robimy. Problemem nie s\u0105 dzieci, ale rodzice\u201d – podsumowuje.<\/p>\n

Wok\u00f3\u0142 rezultat\u00f3w raportu PISA by\u0142a panika pokoleniowa. M\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u017ce nastolatki po prostu takie s\u0105, a edukacja tylko si\u0119 pogorszy\u0142a. Ale globalny charakter tych wynik\u00f3w wyklucza regionalne interpretacje, a wystarczy spojrze\u0107 na otoczenie, \u017ceby zobaczy\u0107, \u017ce to nie jest to kwestia pokoleniowa. M\u0142odzi ludzie s\u0105 uzale\u017cnieni od TikToka, jak doro\u015bli od Instagrama, a starsze pokolenia od Facebooka<\/a> . Tre\u015b\u0107 mo\u017ce si\u0119 r\u00f3\u017cnie z pokolenia na pokolenie, ale to ten format jest uzale\u017cniaj\u0105cy: kr\u00f3tkie filmy, szybkie bod\u017ace, proste wiadomo\u015bci.<\/p>\n

\u201eTo wszystko prowadzi do sformu\u0142owania takiego stanu umys\u0142u, kt\u00f3ry nie jest odpowiedni do skupienia si\u0119 na jednym zadaniu przez d\u0142u\u017cszy czas, np. p\u00f3\u0142 godziny lub godzin\u0119\u201d – m\u00f3wi Salmer\u00f3n. Czas skupienia uwagi na ekranach mierzymy ju\u017c nie w godzinach, ale w sekundach. Gloria Mark<\/a> , psycholog z Uniwersytetu Kalifornijskiego, bada czas skupienia uwagi w internecie ju\u017c od oko\u0142o 20 lat. W 2004 roku \u015bredni czas skupienia wynosi\u0142 dwie minuty i 30 sekund. Do 2021 roku spad\u0142 do 47 sekund. Nie do naszych czynno\u015bci si\u0119 to zmieni\u0142o, tylko do tego co jest na internecie.<\/p>\n

Chocia\u017c problem dotyczy wszystkich, najbardziej go odczuwaj\u0105 dzieci i nastolatkowie. David Bueno<\/a> , badacz z Uniwersytetu w Barcelonie, specjalizuj\u0105cy si\u0119 w genetyce rozwojowej, t\u0142umaczy dlaczego: \u201eM\u00f3zg doros\u0142ych jest bardziej dojrza\u0142y, a my wychowani byli\u015bmy inaczej. Technologia cyfrowa pojawi\u0142a si\u0119, gdy byli\u015bmy ju\u017c doro\u015bli. Ale m\u00f3zg jest plastyczny; zmieni\u0142 nas r\u00f3wnie\u017c, ale nie tak bardzo jak dzieci\u201d. Bueno zgadza si\u0119 z Salmer\u00f3nem, wskazuj\u0105c, \u017ce ekrany nie tylko zabieraj\u0105 nam czas na czytanie, ale te\u017c na rozmowy. \u201eUmiej\u0119tno\u015b\u0107 czytania i pisania opiera si\u0119 na m\u00f3wieniu: aby dobrze zrozumie\u0107 to co czytamy, musimy najpierw dobrze zrozumie\u0107 to co m\u00f3wimy. I tu pojawia si\u0119 kolejny problem. Rozmawiamy niewiele z dzie\u0107mi; nie prowadz\u0105 oni zbyt wielu dyskusji; nasze rozmowy s\u0105 p\u0142ytkie, bo wszyscy jeste\u015bmy przy telefonach\u201d \u2014 m\u00f3wi.<\/p>\n

Czytanie nie jest umiej\u0119tno\u015bci\u0105 z jak\u0105 si\u0119 rodzimy. Nie jest to co\u015b, co jest wrodzone, ale co\u015b co nabywamy, co jest kulturowe. To jedno z najwa\u017cniejszych osi\u0105gni\u0119\u0107 Homo sapiens.<\/i> Ksi\u0105\u017cka \u201eReader, Come Home\u201d<\/i> neurobiologa Maryanne Wolf<\/a> wyja\u015bnia, \u017ce d\u0142ugi procesuczenia si\u0119 tej umiej\u0119tno\u015bci przebudowa\u0142 m\u00f3zg i zmieni\u0142 spos\u00f3b naszego my\u015blenia. \u201eW ci\u0105gu zaledwie sze\u015bciu tysi\u0119cy lat czytanie sta\u0142o si\u0119 katalizatorem przemian intelektualnych u ludzi i kultur, kt\u00f3re pisz\u0105\u201d \u2013 wyja\u015bnia. \u201eJako\u015b\u0107 naszego czytania to nie tylko miernik jako\u015bci naszego my\u015blenia, to najlepszy spos\u00f3b na rozwijanie nowych \u015bcie\u017cek w ewolucji m\u00f3zgu naszego gatunku\u201d.<\/p>\n

Ale druga strona medalu mo\u017ce by\u0107 troch\u0119 niepokoj\u0105ca. Je\u015bli czytanie to kwestia kulturowa, mo\u017cna je straci\u0107. Wolf zwraca uwag\u0119, \u017ce m\u00f3zg dzia\u0142a wed\u0142ug zasady: \u201eU\u017cywaj to co umiesz, albo to stracisz\u201d. W swojej ksi\u0105\u017cce zastanawia si\u0119 nad tak\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 utraty. \u201eW zwi\u0105zku z naszym prawie ca\u0142kowitym przej\u015bciem na kultur\u0119 cyfrow\u0105, nieoczekiwanie zmieniamy skutki uboczne najwi\u0119kszego wybuchu kreatywno\u015bci, wynalazczo\u015bci i odkry\u0107 w naszej historii\u201d \u2013 m\u00f3wi. I robi paralel\u0119 mi\u0119dzy tera\u017aniejszo\u015bci\u0105 a staro\u017cytn\u0105 Grecj\u0105, kiedy to nast\u0105pi\u0142o przej\u015bcie od kultury m\u00f3wionej do kultury pisanej. Zdaniem autorki, teraz przechodzimy od kultury pisanej do kultury cyfrowej. Ale Wolf nie jest przesadnie pesymistyczna. \u201eJest wiele powod\u00f3w do entuzjazmu, ale te\u017c do ostro\u017cno\u015bci, obserwuj\u0105c konkretne zmiany, kt\u00f3re wp\u0142ywaj\u0105 na rozw\u00f3j naszego m\u00f3zgu czytaj\u0105cego\u201d \u2013 podkre\u015bla. \u201eEtapy tego procesu, kt\u00f3re ju\u017c si\u0119 rozpocz\u0119\u0142y i kt\u00f3re mog\u0105 si\u0119 nadal rozwija\u0107 w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b w najbli\u017cszej przysz\u0142o\u015bci\u201d.<\/p>\n

Ka\u017cde medium do czytania pomaga w okre\u015blonym procesie poznawczym kosztem innego. M\u00f3zg pocz\u0105tkuj\u0105cego czytelnika mo\u017ce zahamowa\u0107 swoje pi\u0105te obwody i naby\u0107 zupe\u0142nie nowe. Czytanie setek niesp\u00f3jnych i przekszta\u0142conych wiadomo\u015bci na X nie da takiego samego efektu jak zanurzenie si\u0119 w powie\u015bci. Brak zrozumienia, jakie daje mechaniczne czytanie, pozwala na niezwyk\u0142\u0105 szybko\u015b\u0107, by\u0107 mo\u017ce najwy\u017csz\u0105 dot\u0105d zdolno\u015b\u0107 przeskakiwania z jednej informacji na inn\u0105.<\/p>\n

Raport PISA uwzgl\u0119dnia tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107. Zauwa\u017ca, \u017ce zamiast \u201epogorszenia\u201d umiej\u0119tno\u015bci uczni\u00f3w, mog\u0142o doj\u015b\u0107 do \u201erekonfiguracji”. Innymi s\u0142owy, mo\u017ce to oznacza\u0107, \u017ce pi\u0119tnastolatkowie w 2025 roku \u201es\u0105 lepsi w innych umiej\u0119tno\u015bciach, kt\u00f3re nie s\u0105 mierzone przez PISA\u201d, cho\u0107, jak dodaje, jest to \u201ebardzo spekulacyjne rozwa\u017canie, z brakiem danych\u201d. Jak dobrze powiedzia\u0142 pisarz Verlyn Klinkenborg: \u201ePytanie nie brzmi, co stanie si\u0119 z ksi\u0105\u017ckami w \u015bwiecie e-czytania. Pytanie brzmi, co stanie si\u0119 z czytelnikami, kt\u00f3rymi kiedy\u015b byli\u015bmy\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Raport PISA pokazuje problemy z koncentracj\u0105 i uwag\u0105, ale nie dotycz\u0105 one tylko nastolatk\u00f3w. Bardzo z\u0142e wyniki najnowszego raportu PISA mo\u017cna opisa\u0107 akronimem TL;DR. TL;DR…<\/p>\n","protected":false},"author":928,"featured_media":252264,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[571],"tags":[],"class_list":["post-252263","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-magazyn"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/252263","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/928"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=252263"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/252263\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":252323,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/252263\/revisions\/252323"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/252264"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=252263"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=252263"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=252263"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}