{"id":86,"date":"2012-02-17T18:52:03","date_gmt":"2012-02-17T23:52:03","guid":{"rendered":"http:\/\/polacywkanadzie.patataystores.com\/?p=86"},"modified":"2019-05-13T12:42:25","modified_gmt":"2019-05-13T16:42:25","slug":"andrzej-wilk-andre-loup","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/2012\/02\/17\/andrzej-wilk-andre-loup\/","title":{"rendered":"Andrzej Wilk (Andr\u00e9 Loup)"},"content":{"rendered":"

Gda\u0144ski marynarz, kt\u00f3ry w historii Kanady zapisa\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie jako\u2026 pierwszy udokumentowany Polak, kt\u00f3ry tutaj osiad\u0142. Od lat lansuje t\u0119 t\u0119z\u0119 historyk prof. Jan Grabowski z University of Ottawa, autor wydanej w Polsce \u201cHistorii Kanady\u201d.<\/strong><\/p>\n

Na podstawie dotychczasowych bada\u0144 mo\u017cna by s\u0105dzi\u0107, \u017ce pierwsi przybysze z Polski dotarli do Kanady wkr\u00f3tce po angielskim podboju, w 1759 r. Nieco wi\u0119cej Polak\u00f3w pojawi\u0142o si\u0119 tam w 70. lat p\u00f3\u017aniej, po upadku powstania listopadowego.\u00a0 Jest to zgodne z prawd\u0105, ale na ponad 100 lat przed przybyciem swoich rodak\u00f3w wypada jednak wspomnie\u0107 w\u0142a\u015bnie o Wilku, kt\u00f3ry osiedli\u0142 si\u0119 nad brzegiem Rzeki \u015awi\u0119tego Wawrzy\u0144ca.<\/p>\n

Wed\u0142ug bada\u0144 Grabowskiego, nazwisko Andrzeja Wilka po raz pierwszy pojawia si\u0119 w kanadyjskich dokumentach w 1687 r. Nowa Francja (tak w\u00f3wczas nazywa\u0142a si\u0119 Kanada) znajdowa\u0142a si\u0119 w niezwykle trudnej sytuacji. Najwi\u0119ksze zagro\u017cenie wi\u0105za\u0142o si\u0119 z ci\u0105g\u0142ymi atakami wrogo nastawionych plemion irokeskich, mieszkaj\u0105cych na p\u00f3\u0142nocy dzisiejszego stanu Nowy Jork. Z ka\u017cdym rokiem wzmaga\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nacisk angielski z teren\u00f3w Nowej Anglii, Nowego Jorku i znad zatoki Hudsona. Pomimo 80 lat francuskiej kolonizacji, liczba bia\u0142ych osadnik\u00f3w nie przekracza\u0142a 10 tysi\u0119cy. W pobli\u017cu trzech niewielkich francuskich miasteczek: Quebecu, Montrealu i Trois-Rivi\u00e9res mieszka\u0142o kilkuset sprzymierzonych Indian. Nie\u0142atwe po\u0142o\u017cenie wojskowe i trudna sytuacja gospodarcza postawi\u0142y pod znakiem zapytania dalsze istnienie kolonii.<\/p>\n

Ustalenie przez prof. Grabowskiego pioniera w\u015br\u00f3d polskich osadnik\u00f3w nie by\u0142o \u0142atwe. Nieliczne zachowane dokumenty notarialne k\u0142ad\u0105 przede wszystkim nacisk na sprawy w\u0142asno\u015bciowe i finansowe, rzucaj\u0105c mniej \u015bwiat\u0142a na inne sfery \u017cycia. Samo okre\u015blenie narodowo\u015bci Wilka nastr\u0119cza\u0142o k\u0142opot\u00f3w. W dokumentach kanadyjskich figuruje on zrazu jako “Andr\u00e9 Loup”. Z aktu chrztu c\u00f3rki wynika, \u017ce nazywa\u0142a si\u0119 ‘Loupe’, jak r\u00f3wnie\u017c “Polka”. Sam Wilk nie u\u0142atwia\u0142 tu zadania, podpisuj\u0105c dokumenty raz jako Andr\u00e9 Loup, a raz jako Christianus Wolf . \u0179r\u00f3d\u0142a podaj\u0105 nam zatem trzy wersje j\u0119zykowe tego samego nazwiska: polsk\u0105, francusk\u0105 i niemieck\u0105. Nie jest to niczym zdumiewaj\u0105cym w wypadku Gda\u0144ska – kosmopolitycznego hanzeatyckiego miasta, kt\u00f3re w XVII w. nale\u017ca\u0142o do Rzeczypospolitej.<\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie nazwisko nie jest jedynym kryterium, pozwalaj\u0105cym nam na okre\u015blenie narodowo\u015bci Andrzeja Wilka. W kolonialnej Kanadzie ka\u017cda rodzina pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 przydomkiem za\u0142o\u017cyciela rodu, zast\u0119puj\u0105c czasem nazwiska na dobre. Przydomkiem Wilka sta\u0142o si\u0119 okre\u015blenie \u201cPolak\u201d, a jego \u017cona i c\u00f3rka znane by\u0142y jako “Polki” (les Polonaises).<\/p>\n

Andrzej Wilk urodzi\u0142 si\u0119 ok. 1660 r. w Gda\u0144sku z rodzic\u00f3w Jana i Anny Wilk\u00f3w, oboje zamieszka\u0142ych w Gda\u0144sku. Nieco wcze\u015bniej, w danych spisu powszechnego 1681, natrafiamy na nazwisko J\u00f3zefa Wilka, brata Andrzeja. 10-letni J\u00f3zef pe\u0142ni\u0142 w\u00f3wczas obowi\u0105zki s\u0142u\u017c\u0105cego w kolegium Jezuit\u00f3w w mie\u015bcie Quebec. Pobyt m\u0142odego Wilka w kolonii nie m\u00f3g\u0142 trwa\u0107 d\u0142ugo, gdy\u017c spis powszechny z 1687 r. pomija go milczeniem. Czy ch\u0142opiec wr\u00f3ci\u0142 do Gda\u0144ska? Czy pow\u0119drowa\u0142 dalej, w g\u0142\u0105b kontynentu? Niestety, \u017ar\u00f3d\u0142a nie s\u0105 w stanie udzieli\u0107 nam odpowiedzi na te pytania. Natomiast sam fakt obecno\u015bci obu braci w Kanadzie zdaje si\u0119 wskazywa\u0107 na powi\u0105zania ich ojca z mi\u0119dzynarodowym handlem futrami. W XVII w. futra stanowi\u0142y g\u0142\u00f3wny – i prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c jedyny – artyku\u0142 eksportowy m\u0142odej kolonii. Futra eksportowano pod ochron\u0105 kr\u00f3lewskiego monopolu do port\u00f3w na atlantyckim wybrze\u017cu Francji. Stamt\u0105d w\u0119drowa\u0142y dalej – niejednokrotnie do magazyn\u00f3w hanzeatyckich kupc\u00f3w. Tego rodzaju handlowe powi\u0105zanie t\u0142umaczy\u0142oby dlaczego dwaj synowie gda\u0144skiego kupca znale\u017ali si\u0119 o tysi\u0105ce kilometr\u00f3w od domu i to w dodatku na terenie kolonii formalnie zamkni\u0119tej dla cudzoziemc\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Quebec City w 1700 r.<\/p><\/div>\n

W listopadzie 1687 r. Andrzej Wilk po\u015blubi\u0142 Mari\u0119 Steims, c\u00f3rk\u0119 Jerzego i Marii P\u00e9rodeau. Po \u015blubie m\u0142oda para zamieszka\u0142a w domu rodzic\u00f3w panny m\u0142odej, w Quebec. Niebawem si\u0119 przeprowadzili, ale zawsze przebywali w pobli\u017cu stolicy Nowej Francji. Para doczeka\u0142a si\u0119 dwojga dzieci. Pierre-Andr\u00e9 Loup urodzi\u0142 si\u0119 2 stycznia 1689 r., a w dwa dni p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 ochrzczony. Dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej dziecko zachorowa\u0142o i zmar\u0142o 18 stycznia. Drugie dziecko pochodzi\u0142o z adopcji. 15 lutego 1704 r. Wilkowie zaadoptowali trzyletni\u0105 sierot\u0119, Mari\u0119 Magdalen\u0119 Lacroix. Prokurator generalny Nowej Francji Fran\u00e7ois-Madeleine-Fortun\u00e9 Ruette d’Auteuil podpisa\u0142 dokument, moc\u0105 kt\u00f3rego dziecko zosta\u0142o przekazane w r\u0119ce “Andrzeja Wilka zwanego Polakiem, mieszkaj\u0105cego w tym mie\u015bcie oraz jego \u017cony, Marii Steims”. Ma\u0142\u017conkowie Wilk otrzymali r\u00f3wnocze\u015bnie kwot\u0119 244 liwr\u00f3w aby “ul\u017cy\u0107 ich doli i u\u0142atwi\u0107 im wychowanie wy\u017cej wspomnianej sieroty Lacroix”. W zamian za to Wilkowie zobowi\u0105zali si\u0119 wychowa\u0107 Mari\u0119 Magdalen\u0119 “w mi\u0142o\u015bci do Pana naszego” i “zapewni\u0107 jej odpowiednie wykszta\u0142cenie i umiej\u0119tno\u015bci , tak jakby by\u0142a ich prawowit\u0105 c\u00f3rk\u0105 i dziedziczk\u0105”. Obietnicy tej dochowali, gdy\u017c Maria Magdalena wychowa\u0142a si\u0119 w ich domu i – w 1718 r. – wysz\u0142a za m\u0105\u017c za Blaise’a Lepage. W 1725 r., po \u015bmierci m\u0119\u017ca, wysz\u0142a za Micha\u0142a Cureux. Z obu ma\u0142\u017ce\u0144stw doczeka\u0142a si\u0119 dziewi\u0119ciorga dzieci, z kt\u00f3rych prze\u017cy\u0142o pi\u0119cioro. Sam Andrzej Wilk, nie pozostawiwszy naturalnego potomstwa, zgin\u0105\u0142 tragicznie w 1719 r.<\/p>\n

Kariera<\/strong><\/p>\n

<\/strong>Po przyje\u017adzie do Kanady Andrzej Wilk “zwany Polakiem” zacz\u0105\u0142 pracowa\u0107 jako s\u0142u\u017c\u0105cy. Zarobki s\u0142u\u017c\u0105cych by\u0142y zazwyczaj niewielkie, ale przybysz z Polski zatrudni\u0142 si\u0119 u gubernatora generalnego markiza Denonville, najwa\u017cniejszej osoby na terenie kolonii. Ludzie pracuj\u0105cy w bezpo\u015brednim otoczeniu gubernatora znajdowali si\u0119 pod jego opiek\u0105 i korzystali z jego wp\u0142yw\u00f3w. Dzi\u0119ki znajomo\u015bci gubernatora Andrzej Wilk, m\u0142ody cz\u0142owiek bez maj\u0105tku i bez zaplecza rodzinnego, by\u0142 w stanie o\u017ceni\u0107 si\u0119 z pann\u0105 z dobrej, cho\u0107 niezamo\u017cnej rodziny. Podczas ceremonii \u015blubnych w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w znale\u017ali si\u0119: gubernator Denonville oraz intendent Jean Bochart de Champigny wraz z \u017con\u0105. Od te\u015bcia Steimsa (z zawodu kamieniarza) Wilk otrzyma\u0142 300 liwr\u00f3w tytu\u0142em posagu.<\/p>\n

W marcu 1688 r., w 4 miesi\u0105ce po \u015blubie, Andrzej Wilk sko\u0144czy\u0142 prac\u0119 w s\u0142u\u017cbie Denonville’a i przyst\u0105pi\u0142 do sp\u00f3\u0142ki z te\u015bciem, pracuj\u0105c jako kamieniarz, a p\u00f3\u017aniej wraz z \u017con\u0105 kupi\u0142 kawa\u0142ek ziemi w Beauport. W akcie kupna ziemi Wilk jeszcze raz stwierdzi\u0142, \u017ce z zawodu jest kamieniarzem.<\/p>\n

W 1670 r. powsta\u0142a Hudson Bay Company, a wkr\u00f3tce na p\u00f3\u0142nocy pojawi\u0142y si\u0119 angielskie faktorie. Anglicy zacz\u0119li przechwytywa\u0107 spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 futer, kt\u00f3re Indianie mieli wcze\u015bniej zwyczaj przywozi\u0107 na gie\u0142dy Francuz\u00f3w. Handel futrami stanowi\u0142 dla kolonii jedyne \u017ar\u00f3d\u0142o dochod\u00f3w i w angielskiej konkurencji upatrywano \u015bmiertelnego zagro\u017cenia dla dalszej egzystencji Kanady. W 1682 r. zamo\u017cny kupiec Charles Aubert de la Chesnaye za\u0142o\u017cy\u0142 Kompani\u0119 P\u00f3\u0142nocy, kt\u00f3rej celem by\u0142o wyrwanie “handlu p\u00f3\u0142nocnego” z r\u0105k angielskich. Od tego czasu handel i wojny sprz\u0119g\u0142y si\u0119 nad Zatok\u0105 Hudsona w nierozerwaln\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Ataki wojsk angielskich w lecie 1693 r. zniszczy\u0142y francuskie faktorie i odci\u0119\u0142y Francuz\u00f3w od Zatoki. Na wie\u015b\u0107 o kl\u0119sce w Quebecu i w Pary\u017cu pocz\u0119to czyni\u0107 przygotowania do wojny. 34-letni Andrzej Wilk zaci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 pod sztandary Piotra Le Moyne d’Iberville’a, korsarza, wojownika, kupca i bohatera Nowej Francji. Po\u017ceglowali na p\u00f3\u0142noc albo na pok\u0142adzie okr\u0119tu \u201cPoli\u201d, dowodzonego przez samego Iberville’a, albo \u201cSalamandry\u201d, dowodzonej przez jego brata. Ekspedycja dotar\u0142a do Zatoki Hudsona w ko\u0144cu wrze\u015bnia 1694 r. Po kr\u00f3tkim obl\u0119\u017ceniu w r\u0119ce francuskie wpad\u0142a najwi\u0119ksza faktoria angielska: Fort York. Niestety, szkorbut okaza\u0142 si\u0119 wrogiem gro\u017aniejszym od Anglik\u00f3w i zmusi\u0142 Iberville ‘a do wczesnego odwrotu. Przed opuszczeniem Zatoki, Francuzi przechrzcili Fort York na Fort Bourbon, obsadzili go 70-osobowym garnizonem i po\u017ceglowali do La Rochelle. Prof. Grabowskiemu nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 czy Wilk pozosta\u0142 w Fort czy wr\u00f3ci\u0142 do Francji. Wiadomo jedynie, \u017ce do Quebec powr\u00f3ci\u0142 znacznie zmieniony podpisuj\u0105c si\u0119 odt\u0105d jako “nawigator”.<\/p>\n

\"\"<\/a>

P\u00e9lican, statek d'Iberville'a tonie po bitwie w Zatoce Hudsona<\/p><\/div>\n

W pierwszych latach XVIII w. Wilk nie jest ju\u017c prostym \u017ceglarzem, lecz w\u0142a\u015bcicielem barki (ma\u00eetre a barque), czyli osob\u0105 o pewnym statusie spo\u0142ecznym. \u0141\u00f3d\u017a, o wyporno\u015bci ok. 11 ton by\u0142a przeznaczona do transportu drzewa, wyposa\u017cona w \u017cagiel, dwie kotwice i pe\u0142en osprz\u0119t. Nieliczne dokumenty notarialne potwierdzaj\u0105 powolny, lecz sta\u0142y wzrost zamo\u017cno\u015bci Wilka. W maju 1705 r. jest ju\u017c pracodawc\u0105 i zatrudnia u siebie jednego marynarza.<\/p>\n

W tym samym czasie polski osadnik wszed\u0142 w konflikt z prawem. Wiosn\u0105 1705 r. pobi\u0142 rusznikarza Jakuba Soullarda wyzywaj\u0105c go od \u201cidiot\u00f3w, peda\u0142\u00f3w i z\u0142odziei”. S\u0119dzia nakaza\u0142 mu \u201cpokry\u0107 koszta lekarskie Soullarda, nigdy wi\u0119cej go nie obra\u017ca\u0107 i ui\u015bci\u0107 grzywn\u0119 w wysoko\u015bci 300 liwr\u00f3w.”<\/p>\n

Pomimo k\u0142opot\u00f3w z prawem, interesy Wilka musia\u0142y rozwija\u0107 si\u0119 pomy\u015blnie, gdy\u017c w 1714 r. podpisa\u0142 kwit d\u0142u\u017cny dla pana de La Gorgendi\u00e9re, opiewaj\u0105cy na sum\u0119 4727 liwr\u00f3w. T\u0119 ogromn\u0105 na owe czasy kwot\u0119 Wilk przeznaczy\u0142 na budow\u0119 nowego statku. Wysoko\u015b\u0107 udzielonego kredytu wskazuje tak na rozmach jego dzia\u0142alno\u015bci, jak i na wysok\u0105 wiarygodno\u015b\u0107 finansow\u0105 w oczach kupieckiego establishmentu.<\/p>\n

O jego ostatnich latach \u017cycia wiemy bardzo ma\u0142o. Ostatni\u0105 wzmiank\u0105 o polskim marynarzu jest jego akt zgonu. Jako przyczyn\u0105 \u015bmierci podano utoni\u0119cie 30 czerwca 1719 roku w wodach Rzeki \u015awi\u0119tego Wawrzy\u0144ca – rzeki kt\u00f3ra go \u017cywi\u0142a przez d\u0142ugie lata, i kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 jego grobem.<\/p>\n

tp<\/p>\n

Na podst. \u201cAndrzej Wilk, pierwszy polski osadnik w Kanadzie”,\u00a0 Przegl\u0105d Polonijny, XXVII, 2001 (2), p. 83-90.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Uj\u015bcie Rzeki \u015bw. Wawrzy\u0144ca<\/p><\/div>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Photos: Wikipedia<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gda\u0144ski marynarz, kt\u00f3ry w historii Kanady zapisa\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie jako\u2026 pierwszy udokumentowany Polak, kt\u00f3ry tutaj osiad\u0142. Od lat lansuje t\u0119 t\u0119z\u0119 historyk prof. Jan Grabowski…<\/p>\n","protected":false},"author":110,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26],"tags":[],"class_list":["post-86","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-polacy-w-ontario"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/86","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/110"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=86"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/86\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24352,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/86\/revisions\/24352"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=86"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=86"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bejsment.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=86"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}