Ekran zabił umiejętność czytania ze zrozumieniem: jak mózg adaptuje się do środowiska cyfrowego

Ekran zabił umiejętność czytania ze zrozumieniem: jak mózg adaptuje się do środowiska cyfrowego

Dwóch uczniów pracuje na komputerach w bibliotece szkoły średniej

Raport PISA pokazuje problemy z koncentracją i uwagą, ale nie dotyczą one tylko nastolatków.

Bardzo złe wyniki najnowszego raportu PISA można opisać akronimem TL;DR.

TL;DR to skrót z angielskiego „Too Long; Didn’t Read” i oznacza tekst, który jest za długi, by go przeczytać. W internecie prawie wszystko jest TL;DR. Ten tekst też jest. Jeśli czytasz go na telefonie, prawdopodobnie nie skończysz. To, co liczy się teraz, to nie treść, nie czytelnik, ale forma. To właśnie pokazują wiele badań. Elektroniczne urządzenia sprawiają, że poruszamy się szybko z jednej informacji na drugą i nie mamy czasu na przemyślenie czy zrozumienie. Nasza koncentracja jest osłabiana. Uszkadza to niektóre neuronowe obwody, ale tworzy też nowe. Raport PISA pokazuje ten problem, ale nie dotyczy tylko nastolatków: wszyscy jesteśmy w tej samej sytuacji.

Ladislao Salmerón, profesor Psychologii Rozwojowej na Uniwersytecie w Walencji, badał przez 20 lat wpływ ekranu na czytanie. Mówi, że dzisiejszy problem ma głębokie korzenie. „To jest pierwsze pokolenie, które dorastało w świecie cyfrowym” – mówi. Nawet jeśli rodzice nie dali im komórek od małego, urządzenia elektroniczne kształtowały ich rozwój. „Jako rodzice, kiedyś dużo więcej się bawiliśmy z niemowlętami” – mówi ekspert. Bawiliśmy się z nimi, rozmawialiśmy z nimi, nawet jeśli nie rozumieliśmy co mówimy. „To pomaga w rozwijaniu umiejętności rozmawiania, fonologii, modulacji dźwięków… To subtelne, niewidoczne umiejętności, które uważaliśmy za oczywiste. Zadawaliśmy impulsy intuicyjne i spontaniczne; ale już tego nie robimy. Problemem nie są dzieci, ale rodzice” – podsumowuje.

Wokół rezultatów raportu PISA była panika pokoleniowa. Mówiło się, że nastolatki po prostu takie są, a edukacja tylko się pogorszyła. Ale globalny charakter tych wyników wyklucza regionalne interpretacje, a wystarczy spojrzeć na otoczenie, żeby zobaczyć, że to nie jest to kwestia pokoleniowa. Młodzi ludzie są uzależnieni od TikToka, jak dorośli od Instagrama, a starsze pokolenia od Facebooka . Treść może się różnie z pokolenia na pokolenie, ale to ten format jest uzależniający: krótkie filmy, szybkie bodźce, proste wiadomości.

„To wszystko prowadzi do sformułowania takiego stanu umysłu, który nie jest odpowiedni do skupienia się na jednym zadaniu przez dłuższy czas, np. pół godziny lub godzinę” – mówi Salmerón. Czas skupienia uwagi na ekranach mierzymy już nie w godzinach, ale w sekundach. Gloria Mark , psycholog z Uniwersytetu Kalifornijskiego, bada czas skupienia uwagi w internecie już od około 20 lat. W 2004 roku średni czas skupienia wynosił dwie minuty i 30 sekund. Do 2021 roku spadł do 47 sekund. Nie do naszych czynności się to zmieniło, tylko do tego co jest na internecie.

Chociaż problem dotyczy wszystkich, najbardziej go odczuwają dzieci i nastolatkowie. David Bueno , badacz z Uniwersytetu w Barcelonie, specjalizujący się w genetyce rozwojowej, tłumaczy dlaczego: „Mózg dorosłych jest bardziej dojrzały, a my wychowani byliśmy inaczej. Technologia cyfrowa pojawiła się, gdy byliśmy już dorośli. Ale mózg jest plastyczny; zmienił nas również, ale nie tak bardzo jak dzieci”. Bueno zgadza się z Salmerónem, wskazując, że ekrany nie tylko zabierają nam czas na czytanie, ale też na rozmowy. „Umiejętność czytania i pisania opiera się na mówieniu: aby dobrze zrozumieć to co czytamy, musimy najpierw dobrze zrozumieć to co mówimy. I tu pojawia się kolejny problem. Rozmawiamy niewiele z dziećmi; nie prowadzą oni zbyt wielu dyskusji; nasze rozmowy są płytkie, bo wszyscy jesteśmy przy telefonach” — mówi.

Czytanie nie jest umiejętnością z jaką się rodzimy. Nie jest to coś, co jest wrodzone, ale coś co nabywamy, co jest kulturowe. To jedno z najważniejszych osiągnięć Homo sapiens. Książka „Reader, Come Home” neurobiologa Maryanne Wolf wyjaśnia, że długi procesuczenia się tej umiejętności przebudował mózg i zmienił sposób naszego myślenia. „W ciągu zaledwie sześciu tysięcy lat czytanie stało się katalizatorem przemian intelektualnych u ludzi i kultur, które piszą” – wyjaśnia. „Jakość naszego czytania to nie tylko miernik jakości naszego myślenia, to najlepszy sposób na rozwijanie nowych ścieżek w ewolucji mózgu naszego gatunku”.

Ale druga strona medalu może być trochę niepokojąca. Jeśli czytanie to kwestia kulturowa, można je stracić. Wolf zwraca uwagę, że mózg działa według zasady: „Używaj to co umiesz, albo to stracisz”. W swojej książce zastanawia się nad taką możliwością utraty. „W związku z naszym prawie całkowitym przejściem na kulturę cyfrową, nieoczekiwanie zmieniamy skutki uboczne największego wybuchu kreatywności, wynalazczości i odkryć w naszej historii” – mówi. I robi paralelę między teraźniejszością a starożytną Grecją, kiedy to nastąpiło przejście od kultury mówionej do kultury pisanej. Zdaniem autorki, teraz przechodzimy od kultury pisanej do kultury cyfrowej. Ale Wolf nie jest przesadnie pesymistyczna. „Jest wiele powodów do entuzjazmu, ale też do ostrożności, obserwując konkretne zmiany, które wpływają na rozwój naszego mózgu czytającego” – podkreśla. „Etapy tego procesu, które już się rozpoczęły i które mogą się nadal rozwijać w różny sposób w najbliższej przyszłości”.

Każde medium do czytania pomaga w określonym procesie poznawczym kosztem innego. Mózg początkującego czytelnika może zahamować swoje piąte obwody i nabyć zupełnie nowe. Czytanie setek niespójnych i przekształconych wiadomości na X nie da takiego samego efektu jak zanurzenie się w powieści. Brak zrozumienia, jakie daje mechaniczne czytanie, pozwala na niezwykłą szybkość, być może najwyższą dotąd zdolność przeskakiwania z jednej informacji na inną.

Raport PISA uwzględnia taką możliwość. Zauważa, że zamiast „pogorszenia” umiejętności uczniów, mogło dojść do „rekonfiguracji”. Innymi słowy, może to oznaczać, że piętnastolatkowie w 2025 roku „są lepsi w innych umiejętnościach, które nie są mierzone przez PISA”, choć, jak dodaje, jest to „bardzo spekulacyjne rozważanie, z brakiem danych”. Jak dobrze powiedział pisarz Verlyn Klinkenborg: „Pytanie nie brzmi, co stanie się z książkami w świecie e-czytania. Pytanie brzmi, co stanie się z czytelnikami, którymi kiedyś byliśmy”.